Do czego służy monitoring sceniczny?

Monitoring sceniczny służy temu, aby wykonawcy słyszeli na scenie dokładnie te elementy, których potrzebują do komfortowego grania i śpiewania. Odsłuch dla muzyków jest oddzielnym zadaniem od miksu FOH przeznaczonego dla publiczności.

W zależności od składu zespołu jeden muzyk może potrzebować przede wszystkim wokalu i kliku, inny gitary oraz stopy, a jeszcze inny całego miksu w bardziej zbliżonych proporcjach.

Dlatego monitoring nie powinien być traktowany jako jedna wspólna „muzyka dla sceny”. Często przygotowuje się kilka niezależnych miksów, odpowiadających potrzebom konkretnych wykonawców.

Sposób organizacji tego procesu szerzej opisuje artykuł Realizator FOH i realizator monitorów – czym różnią się ich zadania podczas koncertu? 

Jak działa monitor podłogowy typu wedge?

 Wedge to głośnik odsłuchowy ustawiony zwykle na podłodze sceny i skierowany w stronę wykonawcy. Otrzymuje osobny miks z konsolety monitorowej lub FOH.

Typowy tor wygląda tak:

mikrofony i instrumenty → konsoleta → miks monitorowy → wzmacniacz lub aktywny wedge → wykonawca

Każdy wedge może otrzymywać inny miks. Przykładowo wokalista może mieć dużo własnego głosu i niewiele instrumentów, a gitarzysta odwrotnie.

Wedge działa akustycznie w tej samej przestrzeni co mikrofony. Oznacza to, że jego dźwięk trafia nie tylko do wykonawcy, ale także częściowo do mikrofonów i publiczności.

To właśnie dlatego jego ustawienie, poziom i kierunkowość mają duże znaczenie.

Jak działa system IEM?

IEM, czyli In-Ear Monitoring, dostarcza miks bezpośrednio do słuchawek dousznych wykonawcy. Zamiast głośnika stojącego na scenie muzyk słyszy sygnał w słuchawkach.

W wersji bezprzewodowej typowy tor wygląda następująco:

konsoleta → nadajnik IEM → transmisja RF → bodypack → słuchawki douszne

W wersji przewodowej można pominąć transmisję radiową i doprowadzić sygnał bezpośrednio do osobistego wzmacniacza słuchawkowego.

Nadajnik IEM

Nadajnik otrzymuje miks z konsolety i przesyła go drogą radiową do bodypacka wykonawcy.

Przy kilku systemach IEM trzeba koordynować częstotliwości, aby nadajniki nie zakłócały się wzajemnie ani z innymi systemami bezprzewodowymi.

Dlatego większy system IEM staje się także projektem RF, a nie tylko zestawem odsłuchowym.

Bodypack

Bodypack to odbiornik noszony przez wykonawcę. Odbiera sygnał radiowy i przekazuje go do słuchawek.

Może umożliwiać regulację poziomu odsłuchu i inne funkcje zależne od konkretnego systemu.

Najważniejsze jest jednak to, że bodypack znajduje się cały czas przy wykonawcy. Dzięki temu miks nie zmienia się wraz z przemieszczaniem się po scenie tak bardzo jak w przypadku wedge'a, który ma określony obszar użytecznego pokrycia.

Słuchawki douszne

Słuchawki IEM powinny dobrze izolować od otoczenia i zapewniać stabilne ułożenie w uchu.

Izolacja jest jednocześnie zaletą i ograniczeniem.

Zaletą, bo wykonawca może słyszeć swój miks przy niższym poziomie scenicznego hałasu.

Ograniczeniem, bo zbyt duża izolacja może powodować wrażenie odcięcia od publiczności i reszty sceny. Dlatego w miksach IEM często wykorzystuje się mikrofony ambience, które dostarczają kontrolowaną ilość dźwięku otoczenia.

Miks IEM

Miks IEM powinien być przygotowany specjalnie dla konkretnego wykonawcy.

Nie wystarczy po prostu wysłać do słuchawek kopii miksu FOH.

Muzyk potrzebuje innych proporcji niż publiczność. Często ważniejsze są:

• własny instrument,
• wokal,
• click,
• elementy rytmiczne,
• komunikacja,
• ambience.

Przy miksie stereo można dodatkowo wykorzystać panoramę, żeby stworzyć bardziej naturalne poczucie przestrzeni.

Wedge – najważniejsze zalety i ograniczenia

Największą zaletą wedge'a jest prostota i naturalne połączenie z otoczeniem scenicznym. Wykonawca słyszy zarówno monitor, jak i realny dźwięk sceny, perkusję, wzmacniacze oraz publiczność.

Wedge jest wygodny szczególnie wtedy, gdy:

• koncert jest niewielki,
• liczba miksów jest mała,
• wykonawcy stoją w stałych pozycjach,
• nie ma potrzeby pełnej izolacji,
• chcemy uniknąć infrastruktury RF.

Nie wymaga także bodypacków ani słuchawek.

Ograniczeniem jest jednak to, że każdy wedge dodaje energię akustyczną na scenie.

Może to prowadzić do:

• większych przesłuchów w mikrofonach,
• większego ryzyka sprzężeń,
• wyższego poziomu scenicznego,
• mniejszej kontroli FOH nad balansem.

Wedge działa również najlepiej w określonym miejscu. Wokalista, który odejdzie daleko od monitora, może szybko stracić potrzebny odsłuch.

IEM – najważniejsze zalety i ograniczenia

Największą zaletą IEM jest niezależność odsłuchu od położenia wykonawcy na scenie. Muzyk słyszy swój miks niezależnie od tego, czy stoi na środku, przy boku sceny czy porusza się podczas występu.

IEM pozwala także:

• zmniejszyć poziom sceniczny,
• ograniczyć liczbę wedge'y,
• stworzyć bardzo dokładne indywidualne miksy,
• utrzymać większą separację źródeł,
• łatwiej pracować z clickiem i playbackiem.

Ma jednak swoje ograniczenia.

System bezprzewodowy wymaga:

• odpowiedniej liczby nadajników,
• bodypacków,
• koordynacji RF,
• anten,
• dobrze przygotowanej infrastruktury.

Dochodzi również kwestia izolacji. Źle przygotowany miks IEM może brzmieć klaustrofobicznie albo nienaturalnie. Wykonawca, który wcześniej grał tylko z wedge, może potrzebować czasu na przyzwyczajenie się do pracy w słuchawkach.

Ważne jest też bezpieczeństwo poziomu odsłuchu. Sygnał trafia bezpośrednio do uszu, dlatego stabilność miksu i kontrola poziomu mają bardzo duże znaczenie.

Jak monitoring wpływa na poziom dźwięku na scenie?

Monitoring może znacząco wpływać na całkowity poziom sceniczny, a przez to również na miks FOH.

Każdy wedge generuje dźwięk, który trafia nie tylko do wykonawcy, ale także do:

• mikrofonów,
• innych muzyków,
• pierwszych rzędów publiczności.

Jeżeli kilku muzyków korzysta z głośnych wedge'y, poziom sceny może być bardzo wysoki.

W małym klubie może dojść do sytuacji, w której FOH nie jest już w stanie kontrolować końcowego balansu. Nawet całkowite ściszenie określonego kanału na konsolecie nie usuwa przecież dźwięku dochodzącego bezpośrednio ze sceny.

IEM może ograniczyć ten problem, ponieważ część głośników monitorowych znika.

Nie oznacza to automatycznie cichej sceny. Nadal pozostają:

• perkusja akustyczna,
• wzmacniacze gitarowe,
• instrumenty akustyczne,
• sidefille, jeśli są używane.

Dlatego monitoring trzeba analizować razem z całym środowiskiem scenicznym.

Gain before feedback – dlaczego ma znaczenie przy wedge?

Gain before feedback określa, jak mocno można wzmocnić system, zanim pojawi się sprzężenie akustyczne.

W przypadku wedge'a mikrofon znajduje się często bardzo blisko głośnika monitorowego. Dźwięk z monitora trafia do kapsuły, wraca do konsolety i ponownie do wedge'a. Jeżeli wzmocnienie pętli stanie się zbyt duże, pojawia się sprzężenie.

Na dostępny margines wpływają:

• kierunkowość mikrofonu,
• pozycja wedge'a,
• odległość mikrofonu od ust,
• poziom monitora,
• liczba otwartych mikrofonów,
• akustyka sceny.

Przykładowo dobrze ustawiony wedge względem tylnej części charakterystyki mikrofonu może dać znacznie większy zapas niż ten sam monitor ustawiony w niekorzystnym miejscu.

To pokazuje, dlaczego walka ze sprzężeniem nie powinna polegać wyłącznie na agresywnym EQ.

Najpierw trzeba sprawdzić geometrię.

Mono czy stereo w IEM?

Stereo IEM daje większe możliwości budowania przestrzennego i czytelnego miksu, natomiast mono zużywa mniej zasobów systemowych i może być prostsze w konfiguracji.

W mono wszystkie źródła znajdują się w tej samej osi percepcyjnej. Przy rozbudowanym miksie może to powodować większe poczucie tłoku.

Stereo pozwala rozsunąć elementy w panoramie.

Przykładowo:

• własny instrument można utrzymać bliżej środka,
• gitary rozsunąć na boki,
• ambience ustawić szeroko,
• niektóre elementy zespołu odwzorować zgodnie z ich położeniem na scenie.

To może poprawić czytelność bez konieczności zwiększania poziomu poszczególnych kanałów.

Stereo wymaga jednak dwóch kanałów miksu i odpowiedniej infrastruktury.

Nie każdy wykonawca potrzebuje stereo. Dla muzyka grającego statycznie z bardzo prostym miksem mono może być całkowicie wystarczające.

Kiedy sidefill może uzupełnić monitoring?

Sidefill to większy system monitorowy ustawiany po bokach sceny i obsługujący większy obszar niż pojedynczy wedge.

Może być przydatny wtedy, gdy wykonawcy chcą czuć pełniejszy obraz zespołu na całej scenie.

Sidefill może:

• uzupełniać lokalne wedge,
• dawać więcej energii całemu zespołowi,
• pomagać wykonawcom poruszającym się po dużej scenie.

Ma jednak tę samą podstawową wadę co inne głośniki monitorowe: zwiększa poziom sceniczny.

W dużej produkcji źle ustawione lub zbyt głośne sidefille mogą znacząco zwiększyć przesłuchy w mikrofonach i utrudnić pracę FOH.

Dlatego sidefill powinien mieć konkretne zadanie, a nie być automatycznym elementem każdego ridera.

Czy można jednocześnie używać IEM i wedge?

Tak. System hybrydowy jest bardzo często sensownym rozwiązaniem.

Nie wszyscy wykonawcy muszą korzystać z tego samego rodzaju monitoringu.

Przykładowo:

• wokalista może używać IEM,
• gitarzysta wedge'a,
• perkusista przewodowego IEM,
• frontman dodatkowo niewielkiego wedge'a jako zabezpieczenia.

Czasami artysta korzystający z IEM chce mieć również wedge albo sidefill, żeby zachować fizyczne odczucie sceny.

Trzeba jednak pamiętać, że wtedy część zalet IEM związanych z ograniczeniem poziomu scenicznego zostaje zmniejszona.

System hybrydowy ma sens wtedy, gdy wynika z potrzeb wykonawców, a nie z braku decyzji, który monitoring zastosować.

Co lepiej sprawdzi się dla wokalisty, perkusisty i instrumentalisty?

Nie ma jednego rozwiązania odpowiedniego dla wszystkich muzyków.

Dla wokalisty IEM może być bardzo korzystny, ponieważ zmniejsza potrzebę bardzo głośnego wedge'a znajdującego się blisko mikrofonu.

Perkusista często dobrze korzysta z IEM, zwłaszcza gdy potrzebuje precyzyjnego clicku, tracków lub komunikacji.

Instrumentalista stojący w jednym miejscu może natomiast preferować prostotę wedge'a, szczególnie jeśli jego instrument sam generuje dużo energii na scenie.

Po tabeli najważniejszy wniosek jest prosty: monitoring powinien być dopasowany do sposobu pracy konkretnego wykonawcy, a nie do jednego standardu dla całego zespołu.

Kiedy warto przejść z wedge na IEM?

Przejście na IEM warto rozważyć wtedy, gdy obecny system monitorowy zaczyna ograniczać koncert zamiast go wspierać.

Typowe sygnały to:

• coraz głośniejsze wedge,
• częste sprzężenia,
• duży poziom sceniczny,
• trudności z utrzymaniem czytelnych miksów,
• większa scena i dużo ruchu wykonawców,
• potrzeba clicku lub playbacku,
• duża liczba niezależnych miksów.

IEM może być szczególnie wartościowy dla zespołów grających regularnie w różnych miejscach. Własny, dobrze przygotowany miks douszny może być bardziej powtarzalny niż każdorazowe budowanie odsłuchu na nieznanych wedge'ach.

Nie oznacza to jednak, że przejście powinno nastąpić bez przygotowania.

Warto wcześniej ustalić:

• liczbę miksów,
• mono czy stereo,
• system przewodowy czy bezprzewodowy,
• słuchawki,
• RF,
• ambience,
• sposób sterowania miksem.

Przy większych koncertach dobór i realizacja systemu monitorowego powinny być częścią całego projektu technicznego, a nie decyzją podejmowaną dopiero podczas soundchecku.

Podsumowanie

Wedge i IEM rozwiązują ten sam problem w inny sposób. Monitor podłogowy jest prosty, naturalny i dobrze sprawdza się przy niewielkich produkcjach oraz wykonawcach pracujących w stałych pozycjach. Jego ograniczeniem jest dodatkowy poziom na scenie, większe ryzyko sprzężeń i zależność odsłuchu od miejsca, w którym stoi muzyk.

IEM daje większą kontrolę nad indywidualnym miksem, swobodę ruchu i możliwość ograniczenia poziomu scenicznego. Wymaga jednak dobrze przygotowanych miksów, odpowiednich słuchawek i – przy systemach bezprzewodowych – poprawnej infrastruktury RF.

Najlepszy wybór zależy więc od składu zespołu, sposobu pracy wykonawców, liczby miksów, wielkości sceny i wymagań produkcji. W praktyce często najlepszym rozwiązaniem okazuje się system hybrydowy, w którym różni muzycy korzystają z różnych typów odsłuchu.

Najczęściej zadawane pytania