Dlaczego nie istnieje jeden zestaw „dla zespołu”?

Nie ma jednego standardowego pakietu oświetlenia koncertowego, ponieważ różne zespoły wykorzystują światło w zupełnie inny sposób. Jednemu wystarczy czytelny front, kilka washów i spokojny backlight, a inny buduje całe show na kilkunastu grupach ruchomych opraw, floor package i precyzyjnie zaprogramowanych cue.

Znaczenie mają między innymi:

• gatunek i charakter muzyki,
• liczba muzyków,
• rozmieszczenie na scenie,
• wielkość sceny,
• scenografia,
• długość koncertu,
• obecność własnego realizatora,
• wykorzystanie playbacku,
• timecode,
• wymagania dotyczące kamer i video.

Dlatego nie powinno się zaczynać od pytania „ile moving headów potrzeba zespołowi?”, ale od tego, jak ma wyglądać show i jakie funkcje musi zapewnić system.

Jeżeli organizator chce zrozumieć samą strukturę koncertowego lighting designu, pomocny będzie materiał o tym, jak wygląda profesjonalne oświetlenie koncertu. 

Czym jest lighting rider?

Lighting rider to część dokumentacji technicznej artysty opisująca wymagania dotyczące oświetlenia, sterowania i często także sceny oraz pozycji opraw.

Może zawierać zarówno ogólne wymagania funkcjonalne, jak i bardzo konkretną specyfikację.

W riderze mogą znaleźć się:

• fixture plot,
• typy opraw,
• wymagane modele,
• minimalne liczby urządzeń,
• pozycje front, side i back,
• floor package,
• typ konsolety,
• wymagania dotyczące sieci sterującej,
• adresacja lub patch,
• haze,
• followspot,
• show file,
• timecode,
• wymagania dla realizatora.

Dobry rider nie powinien być traktowany jak lista zakupowa bez kontekstu. Jego zadaniem jest opisanie warunków, które pozwalają odtworzyć zakładany show.

Dlatego przed wydarzeniem trzeba sprawdzić, które elementy są krytyczne, które można zastąpić odpowiednikami, a które wynikają tylko z preferencji realizatora. 

Jak wielkość sceny wpływa na wymagania?

Wielkość sceny wpływa nie tylko na liczbę opraw, ale przede wszystkim na odległości, kąty i liczbę stref, które trzeba objąć światłem.

Na małej scenie kilka źródeł może skutecznie pokryć cały zespół. Na szerokiej scenie ten sam zestaw będzie tworzył nierówne poziomy i pozostawi część muzyków poza właściwym światłem.

Znaczenie ma również głębokość.

Jeżeli perkusista znajduje się daleko za linią wokalu i gitar, może wymagać osobnej strefy. Podobnie klawisze ustawione na podwyższeniu czy muzycy po bokach sceny mogą potrzebować niezależnego światła.

Większa scena daje też więcej możliwości efektowych. Można tworzyć kilka planów, stosować głębszy backlight, dodatkowe boczne pozycje czy rozbudowany floor package.

Jednocześnie zwiększa się znaczenie riggingu i dokładnego fixture plotu.

Jak zapewnić widoczność muzyków?

Widoczność muzyków trzeba zaplanować niezależnie od efektów. Nawet najbardziej rozbudowany show lighting nie spełnia swojej funkcji, jeśli publiczność i kamery nie widzą głównych wykonawców wtedy, kiedy powinny.

Nie oznacza to jednak, że cały zespół ma być przez cały koncert równomiernie oświetlony.

W wielu show widoczność jest elementem dramaturgii. Wokalista może być mocniej wyeksponowany podczas zwrotki, a cały zespół otwiera się dopiero w refrenie. Perkusista może przez część utworu pracować głównie w backlightcie, a później dostać własny special.

Najważniejsze jest to, żeby lighting designer lub operator miał dostęp do odpowiednich narzędzi.

Jeżeli cały rig składa się z beamów świecących w stronę publiczności, nie da się z nich automatycznie stworzyć dobrego, stabilnego światła na twarze.

Dlatego funkcjonalny koncertowy rig potrzebuje zarówno warstwy efektowej, jak i użytkowej.

Front light

Front light odpowiada przede wszystkim za widoczność twarzy i przedniej części sylwetki muzyków.

Najczęściej jest potrzebny na:

• głównego wokalistę,
• gitarzystów,
• basistę,
• klawiszowca,
• muzyków gościnnych,
• dodatkowe pozycje sceniczne.

Nie musi być bardzo mocny ani płaski.

Na koncercie zwykle lepiej działa front, który daje odpowiednią czytelność, ale pozostawia miejsce dla bardziej dramatycznych kierunków bocznych i tylnych.

Przy wydarzeniu z kamerami wymagania rosną. Wokalista, który dla publiczności wygląda wystarczająco czytelnie, może w kamerze być zbyt ciemny na tle jasnego LED wall.

Dlatego front powinien być projektowany również w odniesieniu do realizacji video i kamerowej koncertu.

Backlight i side light

Backlight i side light są kluczowe dla budowania głębi i oddzielenia muzyków od tła.

Backlight pada od tyłu sceny i może tworzyć kontur sylwetki, mocny efekt silhouette albo widoczne wiązki w haze.

Side light pracuje z boków i modeluje sylwetkę w sposób, którego nie da się osiągnąć samym frontem.

W praktyce te dwa kierunki bardzo często odpowiadają za „koncertowy” charakter obrazu.

Front daje czytelność. Back i side budują przestrzeń.

Można więc zostawić front stosunkowo spokojny, a całą dramaturgię tworzyć zmianami koloru, ruchu i intensywności z tyłu sceny.

Taki podział jest szczególnie użyteczny, ponieważ pozwala zachować widoczność wykonawców bez utraty dynamiki show.

Wash, profile i beam – jaką pełnią funkcję?

Wash, profile i beam pełnią inne zadania i nie powinny być traktowane jako proste zamienniki.

Wash służy do szerokiego pokrycia sceny i budowania powierzchni koloru. Może pracować jako front, side albo backlight.

Profile pozwala bardziej precyzyjnie kontrolować pole i jego krawędzie. Jest przydatny wtedy, gdy trzeba dokładnie oświetlić wokalistę, scenografię albo konkretną strefę.

Beam tworzy wąską, skoncentrowaną wiązkę, która najlepiej sprawdza się jako efekt przestrzenny.

W praktyce system zespołu może wykorzystywać wszystkie trzy funkcje jednocześnie.

Przykładowo wash tworzy tło kolorystyczne, profile prowadzi wokalistę, a beam buduje efekt podczas refrenu.

Więcej o samych kategoriach sprzętu opisuje materiał o tym, jakie urządzenia oświetleniowe są używane podczas koncertów.

Floor package – kiedy jest potrzebny?

Floor package to zestaw opraw ustawianych na podłodze sceny, riserach albo elementach scenografii. Jest potrzebny wtedy, gdy show wymaga konkretnych kierunków i looków, których nie da się zagwarantować wyłącznie na podstawie lokalnego riga.

To bardzo popularne rozwiązanie w trasach.

Zespół może podróżować z własnym floor package, podczas gdy główne światło nad sceną zapewnia lokalny dostawca.

W takim zestawie mogą znajdować się:

• moving heady,
• beamy,
• washe,
• pixel bary,
• strobo,
• blindery,
• elementy dekoracyjne.

Największą zaletą jest powtarzalność.

Jeżeli zespół codziennie korzysta z podobnego układu opraw za perkusją i po bokach sceny, programista może zachować znaczną część show mimo zmieniających się warunków lokalnych.

Floor package musi być jednak uzgodniony ze stage plotem, backline'em, zasilaniem i przejściami dla muzyków.

Blindery, strobo i inne efekty

Blindery, strobo i inne urządzenia efektowe nie są podstawą systemu, ale mogą mocno zwiększyć dynamikę koncertu.

Blindery najczęściej świecą w stronę publiczności i pomagają budować wspólne momenty pomiędzy sceną a widownią.

Strobo służy do szybkich, mocnych akcentów.

Mogą pojawiać się również oprawy pixelowe, efekty liniowe i inne źródła budujące charakterystyczne looki.

Najważniejsze jest używanie ich jako akcentów.

Jeżeli blindery i strobo pracują przez większość koncertu, przestają być efektowne. Dobry show wykorzystuje kontrast – część utworu może być minimalistyczna po to, aby kolejny moment rzeczywiście wyglądał mocniej.

Dlatego rider powinien określać, które efekty są kluczowe dla show, a które mogą być zastąpione innym rozwiązaniem.

Haze

Haze jest potrzebny wtedy, gdy ważnym elementem show są widoczne wiązki i efekty przestrzenne.

Drobna zawiesina w powietrzu rozprasza światło i sprawia, że widoczna staje się nie tylko powierzchnia, na którą pada wiązka, ale także jej droga.

Bez haze'u wiele beamów i efektów będzie wyglądało znacznie słabiej.

Zespół wykorzystujący w show dużo backlightu, beamów i krzyżujących się wiązek może więc traktować haze jako ważny element ridera.

Nie zawsze da się go jednak użyć.

Trzeba uwzględnić:

• przepisy i zasady obiektu,
• systemy detekcji pożaru,
• wentylację,
• warunki plenerowe,
• wpływ na kamery.

Przy plenerze dodatkowym problemem jest wiatr, który może błyskawicznie usuwać zawiesinę ze sceny.

Konsoleta i realizator zespołu

Jeżeli zespół podróżuje z własnym realizatorem światła, typ konsolety może mieć bardzo duże znaczenie.

Operator może mieć przygotowany własny show file, workflow i konkretny sposób pracy. Przesiadka na zupełnie inną platformę sterowania tuż przed koncertem może oznaczać konieczność przebudowania dużej części show.

Dlatego rider często wskazuje:

• konkretną rodzinę konsolet,
• akceptowane zamienniki,
• wymaganą wersję oprogramowania,
• liczbę universes,
• sposób podłączenia,
• sieć sterującą,
• możliwość importu show file'u.

W przypadku zespołu bez własnego realizatora lokalny operator musi znać przebieg koncertu i ustalić sposób prowadzenia show.

Wtedy bardzo pomocne są setlista, nagrania i informacje o kluczowych momentach poszczególnych utworów.

Show file i programowanie

Show file to zapis konfiguracji systemu i zaprogramowanego show. Może zawierać patch, grupy, pozycje, kolory, efekty, cue, playbacks i inne elementy wykorzystywane przez realizatora.

Jeżeli zespół ma własny show file, lokalny system musi zostać do niego odpowiednio dopasowany.

Nie zawsze oznacza to identyczny rig.

Operator może przepatchować część show na dostępne urządzenia, ale wtedy trzeba znać ich funkcje i możliwości.

Największe problemy pojawiają się wtedy, gdy lokalny dostawca informuje, że ma „podobne lampy”, ale różnią się one istotnymi parametrami.

Jeżeli show korzysta z framingu, a zamiennik go nie posiada, część cue nie zostanie odtworzona. Jeśli oryginalny beam ma bardzo wąską optykę, a zamiennik pracuje bardziej jak spot, efekt przestrzenny będzie inny.

Dlatego programowanie i substitutions powinny być omawiane przed wydarzeniem.

Timecode i playback – kiedy są wymagane?

Timecode jest potrzebny wtedy, gdy lighting ma być dokładnie zsynchronizowany z playbackiem, video albo określonym przebiegiem muzyki.

W takim przypadku konsoleta otrzymuje informację o pozycji czasowej i uruchamia wcześniej zaprogramowane cue w konkretnych momentach.

To pozwala precyzyjnie zsynchronizować:

• strobo,
• zmiany koloru,
• ruch opraw,
• blackout,
• efekty,
• przejścia,
• video.

Nie każdy zespół tego potrzebuje.

Przy koncertach granych swobodnie, z improwizacją lub zmiennymi długościami utworów, bardziej praktyczny może być busking albo ręczne wywoływanie cue.

Jeżeli timecode jest elementem ridera, lighting advance powinien ustalić także jego źródło, sposób dostarczenia i odpowiedzialność za jego poprawne działanie.

Jak przygotować zamienniki dla urządzeń z ridera?

Zamiennik powinien być dobierany według funkcji, a nie tylko według kategorii i mocy.

Jeżeli rider wymaga konkretnej oprawy, trzeba najpierw sprawdzić, dlaczego właśnie ona została wpisana.

Może chodzić o:

• zakres zoomu,
• fotometrię,
• framing,
• gobosy,
• jakość koloru,
• szybkość ruchu,
• typ źródła,
• charakter beam,
• możliwości pixel control.

Dopiero wtedy można znaleźć urządzenie pełniące podobną funkcję.

Nie należy zakładać, że każdy wash zastąpi każdy inny wash.

Przygotowując substitution list, dobrze podać:

• proponowany model,
• ilość,
• pozycję,
• najważniejsze różnice,
• ewentualne ograniczenia.

Jeżeli zmiana jest istotna, powinna zostać zatwierdzona przez realizatora lub osobę odpowiedzialną za lighting ze strony artysty.

Jak przeprowadzić lighting advance?

Lighting advance to proces uzgadniania wymagań artysty z rzeczywistymi możliwościami miejsca i lokalnego systemu przed dniem koncertu.

To właśnie wtedy powinny zostać rozwiązane kwestie, które w dniu show byłyby problemem.

Advance powinien objąć przede wszystkim:

• aktualny lighting rider,
• fixture plot,
• house rig,
• dostępne modele opraw,
• substitutions,
• pozycje riggingowe,
• floor package,
• konsoletę,
• show file,
• universes i patch,
• haze,
• timecode,
• harmonogram,
• czas programowania i próby.

Ważne jest również określenie, kto przywozi poszczególne elementy.

Jeżeli zespół ma własną konsoletę i floor package, a lokalna firma zapewnia rig nad sceną, trzeba dokładnie ustalić punkt styku obu systemów.

Dobry advance powinien zakończyć się sytuacją, w której realizator artysty wie, co zastanie na miejscu, a lokalna ekipa wie, czego będzie od niej potrzebował.

Nie chodzi o bezrefleksyjne spełnienie każdego wpisu z ridera. Chodzi o osiągnięcie technicznie uzgodnionego rozwiązania, które pozwoli odtworzyć założony show.

Jeżeli organizator otrzyma rider artysty, warto przekazać go do analizy razem ze stage plotem i harmonogramem. Dzięki temu przygotowanie oświetlenia koncertowego pod rider zespołu można zakończyć jeszcze przed rozpoczęciem montażu.

Podsumowanie

Oświetlenie potrzebne zespołowi podczas koncertu powinno wynikać z jego lighting ridera, charakteru show i warunków konkretnej sceny. Podstawę stanowią światło na muzyków, front, backlight i side light, a kolejne warstwy mogą obejmować wash, profile, beam, floor package, blindery, strobo i haze.

Przy bardziej rozbudowanych produkcjach równie ważne jak same lampy są konsoleta, show file, programowanie i ewentualny timecode.

Najważniejszy jest nie konkretny model urządzenia, lecz funkcja, którą pełni w show. Dlatego zamienniki powinny być dobierane świadomie i uzgadniane z realizatorem artysty.

Przy realizacji oświetlenia koncertowego według ridera kluczowym etapem jest lighting advance, który pozwala wcześniej ustalić system zastany, floor package, substitutions, sterowanie i przebieg prób.

Najczęściej zadawane pytania